Hằng năm, cứ đến ngày 13 tháng 4 âm lịch, bà con nhân dân Đông An lại chuẩn bị lễ vật, thành kính tổ chức lễ cúng các bậc tiền nhân, tiền bối, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, xóm làng bình an, người người mạnh khỏe. Với người dân địa phương, ngày lệ làng từ lâu đã trở thành dấu mốc tinh thần quan trọng, nơi con cháu trở về nhắc nhớ nguồn cội và truyền thống quê hương.
Theo ông Đỗ Văn Lập (người dân thôn Đông An), lệ làng nơi đây đã tồn tại từ bao đời nay. Qua lời kể của các thế hệ đi trước, Lệ làng Đông An có lịch sử hơn ba thế kỷ gắn với quá trình khai phá, hình thành cộng đồng cư dân địa phương.
“Ngày trước, trong làng có 5 gia đình lớn được giao gìn giữ sắc phong thần do vua Gia Long ban. Tuy nhiên, trận lũ lớn năm Thìn 1964 đã cuốn phăng ngôi làng cũ, nhiều bậc cao niên qua đời, tư liệu, ghi chép cùng các dấu tích liên quan đến sắc phong bị thất lạc. Dẫu vậy, lệ làng vẫn được người dân gìn giữ, truyền lại cho con cháu đến hôm nay”, ông Lập chia sẻ.
Gắn với đình làng Đông An là khu vườn rộng hơn 5.000m² với hàng chục cây hàng trăm năm tuổi như huyết mủ, phượng hoa, lim, khế, quăn, xoài, trường, vừng… tỏa bóng xanh mát quanh năm. Không chỉ là không gian lưu giữ đời sống tâm linh và ký ức của nhiều thế hệ người dân địa phương, nơi đây còn gắn với dấu ấn lịch sử của quê hương trong những năm kháng chiến. Theo người dân Đông An, giai đoạn 1968 – 1975, khu vực đình làng và vườn cổ thụ từng là nơi hội họp, che chở, ẩn náu của lực lượng cách mạng. Trải qua thời gian, những hàng cây cổ thụ không chỉ là chứng nhân lịch sử mà còn được người dân xem như “báu vật” của làng, luôn được tự giác gìn giữ, bảo vệ, không để xảy ra tình trạng chặt phá hay xâm hại không gian văn hóa truyền thống.
Mỗi dịp lễ làng, không khí trong thôn trở nên rộn ràng từ sáng sớm. Hội viên phụ nữ trong thôn chủ động phân công từng phần việc; người đi chợ mua lễ vật, người chuẩn bị nguyên liệu, người nhóm bếp, nấu các món ăn truyền thống để dâng cúng tiền nhân, tiền bối.
Những mâm cỗ được chuẩn bị chu đáo không chỉ thể hiện lòng thành kính với tổ tiên mà còn là dịp để cộng đồng thêm gắn bó. Người lớn tuổi hướng dẫn lớp trẻ cách chuẩn bị lễ vật, sắp xếp mâm lễ theo phong tục, qua đó trao truyền những giá trị văn hóa của quê hương.
Là người nhiều năm tham gia chuẩn bị cho lễ làng, chị Hồ Thị Hiền cho biết, để lễ cúng diễn ra chu đáo, chị em phụ nữ trong thôn thường chủ động họp bàn, phân công công việc từ nhiều ngày trước.
“Không ai bảo ai, mọi người đều tự nguyện góp công, góp sức để giữ gìn lệ làng. Dù cuộc sống ngày càng bận rộn nhưng đến ngày lễ, bà con đều sắp xếp công việc để cùng chung tay chuẩn bị. Đây cũng là dịp để lớp trẻ hiểu hơn về phong tục, về cội nguồn quê mình”, chị Hiền nói.
Một trong những nghi thức quan trọng của lệ làng Đông An là vai trò “chánh bái” – người chủ trì thực hiện các nghi lễ cúng tế. Theo lệ làng, người đảm nhận vai trò này thường là người cao tuổi, có uy tín, đạo đức và được cộng đồng tín nhiệm.
Ông Hồ Rân (83 tuổi) người nhiều năm đảm nhận vai trò chánh bái cho biết, ông đã tham gia thực hiện nghi lễ này hơn 30 năm. Để chuẩn bị cho ngày lễ, ông thường chuẩn bị từ nhiều ngày trước, giữ gìn sức khỏe, trang phục và rà soát kỹ các nghi thức nhằm bảo đảm buổi lễ diễn ra trang nghiêm, đúng lệ làng.
“Lệ làng không chỉ là chuyện cúng lễ mà còn nhắc con cháu nhớ về cội nguồn, biết kính trên nhường dưới, giữ gìn nề nếp gia đình và tình đoàn kết trong xóm làng”, ông Rân chia sẻ.
Theo bà Hồ Thị Trúc Linh – Bí thư Chi bộ thôn Đông An, đình làng nằm soi bóng bên dòng Thu Bồn, gắn liền với địa danh Thác Cổ Cò và được bao bọc bởi khu rừng cấm cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Đây không chỉ là không gian văn hóa – tâm linh của cộng đồng mà còn là dư địa lớn để địa phương bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch sinh thái, lịch sử.
“Việc gìn giữ lệ làng luôn được Chi bộ, Ban dân thôn quan tâm, lồng ghép vào phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư. Qua đó, không chỉ nâng cao ý thức bảo vệ không gian xanh, vun đắp tình làng nghĩa xóm mà còn góp phần giữ gìn bản sắc quê hương, hoàn thiện tiêu chí văn hóa trong tiến trình xây dựng nông thôn mới”, bà Linh khẳng định.